Kamu Yararı mı, Kişilerin Zararı mı?

Abdullah A‘ter Yazdı

Günümüzdeki adalet ve affetme konularında süregelen tartışmalar hakkında…

Doğru olan kural şu:
“Kamu yararı, özel yarara tercih edilir.”

Ancak:
“Özel haklar, kamu yararına tercih edilir.”

Müslüman fakihler, bu iki hususu son derece hassas bir şekilde birbirinden ayırır ve bu ayrım üzerine sağlam bir özgürlükler sistemi inşa ederler.

Açıklamalarına göre, bazı özel menfaatler, kamu yararı gerekçesiyle geri plana atılabilir. Ancak bunun için şu şartlar gerekir:
1. Gerçek bir çatışma bulunmalı ve her iki yararı birden koruyacak bir uzlaşma imkânsız olmalıdır.
2. Genel bir zaruret söz konusu olmalı ve kamu yararı daha güçlü ve daha önemli olmalıdır.
3. Zarar gören kişinin mağduriyeti derhâl ve adil bir şekilde tazmin edilmelidir.

Mesela, halka önemli derecede lazım olan ve alternatifsiz bir yolun açılması için özel bir arazinin bir kısmına ihtiyaç duyulursa, o arazi istimlak edilir. Ancak sahibine piyasa değeri üzerinden ve gecikmeksizin tazminat ödenmelidir.

Fakat…

Tazmini ve telafisi mümkün olmayan özel haklar söz konusu olduğunda, bunlar kamu yararına feda edilemez. Bunlar, ebedî olarak korunan ferdi hak ve özgürlükler kapsamına girer ve kamu yararına tercih edilir.

Fakihler, kamu yararının özel menfaatlere öncelik verilmesi durumunda telafisi imkânsız bir zararın ortaya çıkabileceğini belirtirler. Bu durumda özel hak, kesin olarak öncelikli olur.
(Şâtıbî, el-Muvâfakât, 3/57)

Bireysel hak ve özgürlükler listesinde en başta bedeni haklar ve hayat hakkı gelir.

Bu nedenle, zulme uğramış bir kişinin maruz kaldığı işkence, fiziki zarar ya da özel mal varlığının gasbı gibi durumlarda devletin, bu özel hakları kamu yararı adına göz ardı etmesi bir hak ihlali olur.

Bu tür özel haklar, sürekli olarak korunur ve kamu yararına feda edilemez. Eğer bu hakların sahiplerince talep edilmesi, toplumsal istikrar veya kamu menfaatine fiilî bir zarar veriyorsa, bu durum hak sahiplerinin insafına bırakılır. Devlet, bu haklar adına karar veremez veya mağdurların yerine geçerek bağışlama yetkisi kullanamaz. Devlet ancak kendi kamu hukukuna ilişkin haklarından feragat edebilir, kişilerin özel haklarından değil.

Fakihlerimiz şu hususları açıkça vurgulamaktadır:
• Fertler, haklarını şahsen almaya kalkışamazlar; bunu ancak yargı organları ve ilgili devlet kurumları aracılığıyla talep edebilirler.
• Mahkemeler, özel hakların nasıl ve ne zaman tahsil edileceğini belirleyebilir; ancak bu hakları tamamen affetme veya görmezden gelme yetkisine sahip değildir.

Tercüme: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
20.02.2025 Üsküdar

عبد الله عتر كتب:
في سياق النقاشات الدائرة اليوم حول العدالة والمسامحة..

صحيح أن:
“المصلحة العامة تقدم على المصلحة الخاصة”

لكن:
“الحقوق الخاصة تقدم على المصلحة العامة”

…………..

يميز الفقهاء المسلمون بين هذين الأمرين بدقة شديدة.. ويبنون عليها منظومة حريات صلبة..

يشرحون أن هناك مصالح خاصة يمكن للدولة أن ترجح عليها مصلحة عامة:
بشرط التعارض وعدم إمكان التوفيق بينهما
وشرط وجود حاجة عامة قوية أعلى وأكثر أهمية
وشرط جبر الضرر اللاحق بالشخص من خلال تقديم تعويض عادل وفوري..
مثل اقتطاع جزء من أرض أصبحت معيقة لطريق عام مسلوك يحتاجه العامة بشكل قوي وليس ثمة حلول أخرى، يتم اقتطاع الأرض وتعويض صاحبها بشكل فوري وبسعر السوق..

لكن..
إن كانت المصلحة الخاصة من نوع غير قابل للجبران والتعويض فهذه تتحول إلى حقوق خاصة/حريات فردية محمية بشكل مؤبد ومقدمة على المصلحة العامة..

يشرح الفقهاء بأن تقديم المصلحة العامة على الخاصة قد يلزم عنه الإضرار بالشخص ضرراً لا ينجبر “فإن لزم قُدِّم حقه على الإطلاق” (الموافقات للشاطبي: 3/57)

في أول قائمة الحقوق والحريات الخاصة تأتي حقوق الجسد وحق الحياة..
لذلك سيكون من العدوان على الحقوق الخاصة أن تهدر الدولة حق شخص مظلوم تعرض للتعذيب أو الإيذاء الجسدي أو سرقة أمواله الخاصة..

هذه حقوق خاصة محمية حماية مؤبدة ومقدمة على المصلحة العامة..
إن كان في استيفاء الحقوق الخاصة إضرار فعلي للاستقرار والمصالح العامة فهذا أمر يرجع إلى الأشخاص أصحاب الحقوق أن يراعوا ذلك وليس للدولة أن تقرر عنهم أو تعفو بالنيابة عنهم.. للدولة أن تسامح بحقها العام لا بالحقوق الخاصة..

يؤكد فقهاؤنا أنه:
¥ ليس للأفراد أن يستوفوا حقوقهم بأنفسهم بل عن طريق القضاء ومؤسسات الدولة المعنية..
¥ للمحاكم أن تقرر آلية استيفاء الحقوق الخاصة (كيفية التنفيذ والتوقيت) بشكل مناسب ومعقول يضمن المصلحة العامة.. لكن ليس لهم العفو وتجاوز الحقوق..